Kto jest na banknocie 100 zł? Historia i ciekawostki

Na obecnym banknocie 100-złotowym znajduje się portret Władysława II Jagiełły – władcy, który stał się symbolem militarnego triumfu i trwałego sojuszu polsko-litewskiego. Wybór jego postaci nie był przypadkowy, bo najsilniej kojarzy się ze zwycięstwem pod Grunwaldem i zapoczątkowaniem potężnej dynastii. Zapraszam do poznania szczegółów dotyczących projektu, zabezpieczeń oraz wcześniejszych wcieleń tego nominału.

Władysław II Jagiełło – dlaczego jego wizerunek zdobi banknot 100 zł?

Decyzja Narodowego Banku Polskiego o umieszczeniu właśnie Jagiełły na stuzłotówce wynikała z potrzeby podkreślenia momentów chwały w historii państwa. Monarcha ten, panujący od 1386 roku, przeszedł do legendy przede wszystkim dzięki poprowadzeniu wojsk polsko-litewskich do zwycięstwa nad Zakonem Krzyżackim w bitwie pod Grunwaldem w 1410 roku. To wydarzenie, uznawane za jedno z najważniejszych w dziejach średniowiecznej Europy, bezpośrednio wpłynęło na dalsze losy regionu.

Jego wizerunek symbolizuje nie tylko siłę oręża. Razem z królową Jadwigą doprowadził do chrystianizacji Litwy, co scementowało unię polsko-litewską i dało podwaliny pod późniejszą Rzeczpospolitą Obojga Narodów. Zapoczątkowanie dynastii Jagiellonów rozpoczęło okres stabilizacji politycznej i rozkwitu kultury, który trwał przez kolejne stulecia. Dziś portret monarchy w centralnej części awersu przypomina o wspólnych korzeniach i wartościach, z których wyrosła polska państwowość.

Samo otoczenie graficzne portretu jest przemyślane. Sylwetkę króla otaczają elementy stylizowane na ornamentykę gotycką, co stanowi subtelne nawiązanie do epoki, w której przyszło mu panować. U dołu umieszczono ozdobny napis „WŁADYSŁAW II JAGIEŁŁO”, który dopełnia królewski charakter przedstawienia.

Jak wyglądają zabezpieczenia współczesnego banknotu 100 zł?

Wprowadzony do obiegu po denominacji w 1995 roku banknot o wymiarach 138 x 69 mm przeszedł na przestrzeni lat kilka modernizacji, zachowując jednak swój pierwotny projekt autorstwa Andrzeja Heidricha. Wykonano go na specjalnym, trudnym do podrobienia papierze z dodatkiem włókien zabezpieczających. Priorytetem było wzbogacenie go o rozwiązania, które pozwalają szybko zweryfikować autentyczność nawet bez specjalistycznego sprzętu.

Podstawowym, a zarazem niezwykle skutecznym zabezpieczeniem pozostaje znak wodny z sylwetką monarchy oraz cyfrowym nominałem – widoczny natychmiast po spojrzeniu pod światło.

Znak wodny i nitka zabezpieczająca

Patrząc na banknot pod światło, w lewej, niezadrukowanej części dostrzeżemy znak wodny z portretem Jagiełły oraz powtórzeniem cyfry „100”. To wielotonowy obraz, który w płynny sposób przechodzi od ciemniejszych do jaśniejszych partii, co czyni go niezwykle trudnym do sfałszowania. Drugim newralgicznym elementem jest nitka zabezpieczająca. Biegnie ona pionowo przez całą szerokość banknotu, a w regularnych odstępach widnieje na niej mikroskopijny napis „100 ZŁ”, doskonale czytelny właśnie pod światło.

Farba optycznie zmienna i inne detale

Kolejną barierę dla fałszerzy stanowi zastosowanie specjalistycznych farb. W prawym dolnym rogu awersu umieszczono oznaczenie nominału nadrukowane farbą zmienną optycznie. Jej charakterystyczną cechą jest efekt mienienia się – w zależności od kąta nachylenia banknotu cyfra zmienia barwę, przechodząc na przykład od złota do zieleni. To szybki i wygodny test, który można wykonać w kilka sekund.

Oprócz tego całą powierzchnię pokrywają mikrodruki – napisy i wzory tak drobne, że gołym okiem wyglądają jak cieniutkie linie. Dopiero pod lupą ujawniają się słowa „NARODOWY BANK POLSKI” oraz wartość nominału. Integralną część kompozycji stanowią również elementy UV, świecące żywymi barwami w ultrafiolecie, które tworzą dodatkową, ukrytą przed wzrokiem warstwę narracji graficznej.

Co znajduje się na rewersie banknotu?

Odwrócona strona stuzłotówki nie stanowi jedynie tła – to przemyślana opowieść o jednym z największych triumfów w polskiej historii. Całość zdominowana jest przez motywy bezpośrednio nawiązujące do konfrontacji z Zakonem Krzyżackim i jej następstw. W centralnym miejscu umieszczono tarczę herbową z orłem z nagrobka Władysława Jagiełły, co łączy pamięć o władcy z materialnym śladem po nim.

Po lewej stronie kompozycji widnieją dwa miecze – symbol, który wedle relacji kronikarzy miał być butnym wyzwaniem rzuconym przez wielkiego mistrza zakonu przed rozpoczęciem bitwy. Odebrano je jako znak pychy wroga, a po zwycięstwie stały się narodowym trofeum. W tle rewersu da się też dostrzec uproszczony, graficzny zarys zamku krzyżackiego w Malborku. To celowy zabieg projektanta. Twierdza, będąca niegdyś stolicą państwa zakonnego, na banknocie przybiera formę zdobytej, symbolicznie pokonanej fortyfikacji.

Jak zmieniał się banknot 100 zł na przestrzeni lat?

Dzisiejsza stuzłotówka z Jagiełłą ma kilku interesujących poprzedników. Każdy z nich opowiada nieco inną historię, a wybór konkretnej postaci czy motywu był ściśle powiązany z duchem czasów, w których powstawał. Wgląd w te wcześniejsze emisje pozwala dostrzec, jak zmieniało się podejście do roli pieniądza jako nośnika treści ideowych i artystycznych.

Banknot z księciem Józefem Poniatowskim

Dla kolekcjonerów szczególnie cenna jest emisja z 1948 roku, na której znalazł się portret księcia Józefa Poniatowskiego, wodza naczelnego Wojsk Polskich Księstwa Warszawskiego. Projekt tego banknotu opracował wybitny artysta Józef Mehoffer, natomiast za ryt awersu odpowiadał Włodzimierz Vacek. Był to pieniądz bogato zdobiony i pełen symboliki. Na rewersie znalazły się postacie mitologiczne – bogini Fortuny i boga Hermesa, a także symboliczny dąb, rozumiany jako znak długowieczności. Do jego zabezpieczeń należał znak wodny z wizerunkiem królowej Jadwigi oraz numeracja świecąca w promieniach UV.

Wśród znawców tematu szczególną ciekawość budzi seria GM tego banknotu. Wyróżnił ją nietypowy błąd produkcyjny – znak wodny z wizerunkiem królowej Jadwigi został w niej odwrócony. Dziś egzemplarze z taką anomalią osiągają na rynku numizmatycznym znacznie wyższe ceny i są łakomym kąskiem dla poszukiwaczy rzadkości.

Ludwik Waryński i seria „Wielcy Polacy”

Zupełnie inny świat przedstawiała seria „Wielcy Polacy”, zapoczątkowana w 1974 roku. Jej koncepcję opracował Andrzej Heidrich, ten sam grafik, który później stanął za obecnymi banknotami. Wówczas, w okresie PRL, wybór postaci podyktowany był względami ideologicznymi. Na nominale 100 zł umieszczono Ludwika Waryńskiego, działacza socjalistycznego i prekursora ruchu robotniczego. Banknot ten miał wyraźny przekaz propagandowy, podobnie jak inne z tej serii:

• 50 zł z generałem Karolem Świerczewskim, ozdobiony na rewersie wizerunkiem orderu Krzyża Grunwaldu,
• 200 zł z Jarosławem Dąbrowskim,
• 500 zł z Tadeuszem Kościuszką,
• 1000 zł z Mikołajem Kopernikiem,
• 20000 zł z Marią Skłodowską-Curie.

Co ciekawe, emisja nominału 50 zł z lipca 1948 roku z portretem rybaka, zaprojektowana przez Wacława Borowskiego, funkcjonowała równolegle jako prawny środek płatniczy aż do końca czerwca 1978 roku, zanim ostatecznie została wyparta przez tę z wizerunkiem generała Świerczewskiego.

Władcy na innych polskich banknotach

Wprowadzona po denominacji w 1995 roku i rozszerzona w 2017 seria zatytułowana „Władcy polscy” tworzy spójną, chronologiczną opowieść o rozwoju państwowości. Andrzej Heidrich zaprojektował każdy nominał tak, by odwoływał się do konkretnej epoki i jej materialnych śladów. Awersy i rewersy poza portretami monarchów wzbogacono o motywy architektoniczne, takie jak Wawel, Wilanów czy Malbork, oraz detale znane z zabytków sakralnych i historycznych pieczęci.

Ta harmonia znajduje swoje potwierdzenie w zestawieniu wszystkich nominałów:

Wybór Zygmunta I Starego na banknocie 200 zł, panującego od 1506 roku, zwraca uwagę ku epoce renesansowej stabilności, prestiżu dworu i rozkwitu kultury. Orzeł spleciony z literą „S” umieszczony na jego rewersie to czytelny znak monarszej potęgi. W podobny sposób postrzegany jest banknot o najwyższym nominale – 500 zł, wprowadzony do obiegu w lutym 2017 roku. Jan III Sobieski, władca w latach 1674–1696, został na nim przedstawiony jako zwycięzca spod Wiednia w 1683 roku. Obok jego portretu widać herb Janina oraz motyw husarski, co podkreśla wojskowy wymiar jego rządów.

Cała seria to dowód na to, że polskie banknoty są czymś więcej niż środkiem płatniczym. Każdy nominał opowiada historię konkretnej epoki, a przyjęty porządek chronologiczny – od Mieszka I przez Kazimierza Wielkiego aż po Jana III Sobieskiego – tworzy symboliczną ścieżkę od początków państwowości po czasy największej terytorialnej potęgi. Modernizacje prowadzone po 2014 roku sprawiły dodatkowo, że te dzieła sztuki użytkowej stały się jeszcze lepiej chronione przed fałszerstwami, między innymi za sprawą nowych oznaczeń ułatwiających identyfikację osobom z dysfunkcją wzroku.