Kto jest na banknocie 500 zł? Historia i ciekawostki

Na banknocie 500 zł znajduje się wizerunek króla Jana III Sobieskiego, jednego z najbardziej rozpoznawalnych władców Rzeczypospolitej. Trafił do obiegu 10 lutego 2017 roku i jako najwyższy nominał dopełnił serię „Władcy polscy”. Więcej o historii, projekcie i ciekawostkach związanych z tą pięćsetzłotówką przeczytasz w dalszej części artykułu.

Kto widnieje na banknocie 500 zł?

Portret monarchy zdobiący awers to dzieło Andrzeja Heidricha, grafika odpowiedzialnego za projekt wszystkich banknotów obiegowych obecnych w portfelach Polaków od połowy lat 90. Jan III Sobieski panował w latach 1674–1696, a jego postać od razu przywodzi na myśl skuteczność militarną i umocnienie pozycji państwa pod koniec XVII wieku. Na predniej stronie banknotu, obok twarzy króla, umieszczono herb rodowy Janina oraz motyw szyszaka husarskiego – symbole prestiżu i zwycięstw oręża polskiego.

Rewers banknotu przestawia orła w koronie na tle pałacu w Wilanowie, ulubionej rezydencji monarchy, która do dziś stanowi materialne świadectwo ambicji tego okresu. Kolorystyka nominału łączy różne odcienie brązu, błękitu, bordo i zieleni, a sam banknot jest o 4% większy niż dwustuzłotówka, co ułatwia rozróżnienie osobom z dysfunkcją wzroku. Dzięki tym cechom pięćsetzłotówka czytelnie nawiązuje do całej serii, jednocześnie podkreślając wyjątkową rangę osoby na niej sportretowanej.

Jak powstała najwyższa nominalnie polska pięćsetzłotówka?

Pomysł wypuszczenia banknotu o nominale 500 zł pojawił się znacznie wcześniej niż w 2017 roku. W 1994 roku powstał nawet wstępny projekt Andrzeja Heidricha, który zakładał umieszczenie na tym nominale królowej Jadwigi, jednak z różnych względów nie trafił on do obiegu. Ostatecznie Narodowy Bank Polski sięgnął po sprawdzoną koncepcję serii „Władcy polscy” i zdecydował, że najwyższy nominał powinien wieńczyć ją chronologicznie – stąd wybór Jana III Sobieskiego, następnego wielkiego monarchy po Zygmuncie I Starym na 200 zł.

Bezpośrednią przyczyną emisji był rosnący popyt na banknoty o wysokich nominałach. Z danych NBP z 2016 roku wynikało, że wartość gotówki w polskiej gospodarce osiągnęła 170 mld złotych, a sam obrót dwustuzłotówkami wzrósł rok do roku aż o 28%. Dzięki wprowadzeniu pięćsetzłotówek obniżono koszty emisji oraz usprawniono zarządzanie strategicznymi zapasami pieniądza przechowywanymi przez bank centralny. Banknot ten spełnia więc jednocześnie funkcję praktyczną i symboliczną.

Banknot 500 zł z wizerunkiem Jana III Sobieskiego to kontynuacja serii „Władcy polscy” zaprojektowanej przez Andrzeja Heidricha, która od połowy lat 90. nieprzerwanie towarzyszy Polakom w codziennych transakcjach.

Jakie zabezpieczenia chronią banknot z Janem III Sobieskim?

Pomimo rzadszego spotykania w obiegu niż niższe nominały, pięćsetzłotówka została wyposażona w jedne z najnowocześniejszych zabezpieczeń dostępnych na świecie. Wiele z nich stanowi bezpośrednie rozwinięcie technologii wprowadzonych przy modernizacji dwustuzłotówki w 2016 roku oraz niższych nominałów w 2014 roku. Przy weryfikacji autentyczności warto zwrócić uwagę na kilka charakterystycznych cech jednocześnie:

• znak wodny widoczny pod światło, przedstawiający portret króla i oznaczenie nominału,
• okienkową nitkę zabezpieczającą zmieniającą barwę przy poruszaniu banknotem,
• element recto verso – uzupełniające się w prześwicie fragmenty grafiki z obu stron,
• szyszak husarski i nitkę, które zmieniają odcień synchronicznie wraz ze zmianą kąta patrzenia,
• farbę optycznie zmienną i opalizującą, nadającą wybranym detalom niepowtarzalny wygląd.

Ochrona przed fałszerstwem jest na tyle skuteczna, że według danych opublikowanych po 2017 roku w Polsce odnotowuje się mniej niż 5 fałszywych banknotów na milion egzemplarzy w obiegu. W przypadku zniszczonego lub podejrzanego banknotu warto skorzystać ze specjalistycznych urządzeń w placówkach bankowych, gdzie można dodatkowo zweryfikować nitkę, druk wypukły czy mikrodruk widoczny w świetle ultrafioletowym.

Dlaczego Jan III Sobieski trafił na pięćsetzłotówkę?

Militarne dokonania monarchy

Wybór Jana III Sobieskiego na najwyższy nominał nie był przypadkowy. Jego panowanie kojarzy się z momentem, gdy Rzeczpospolita odzyskała inicjatywę na arenie międzynarodowej, a zwycięstwo pod Wiedniem w 1683 roku czy też wcześniejsze starcie pod Chocimiem w 1673 roku ugruntowały jego sławę jako doskonałego wodza. Awers banknotu wręcz podkreśla ten aspekt – motyw husarski i herb Janina odsyłają bezpośrednio do siły militarnej, która stała się znakiem rozpoznawczym tej epoki.

Królewska chronologia na banknotach

Banknot 500 zł domyka serię zapoczątkowaną jeszcze w latach 90. przez NBP. Każdy kolejny nominał przedstawia monarchę z innego etapu dziejów państwa polskiego: od początków formowania się struktur państwowych aż po okres świetności terytorialnej. Dzięki temu zestawienie „Władcy polscy” tworzy nie tylko system płatniczy, ale też rodzaj skrótowego komentarza historycznego.

Andrzej Heidrich zaplanował serię tak, by po wzroście wartości nominału rosła także ranga historyczna ukazanej postaci. Poniższe zestawienie dobrze ilustruje tę chronologiczną oś:

Czy pojawi się banknot 1000 zł i co dalej z serią?

Po udanym starcie pięćsetzłotówki w publicznych wypowiedziach pojawiły się spekulacje o wyższym nominale. Prezes NBP Adam Glapiński przyznawał, że tysiączłotówka byłaby wygodniejsza do przechowywania rezerw gotówkowych, a społeczeństwo zdążyło się już przyzwyczaić do wysokich nominałów. Mimo tych deklaracji do 2026 roku nie zapadła ostateczna decyzja o emisji, a ewentualny projekt wciąż pozostaje w sferze przypuszczeń.

Niektórzy komentatorzy sugerowali, że nowy banknot mógłby po raz pierwszy w serii przedstawiać kobietę – królową Jadwigę, której wizerunek rozważano już przy tworzeniu projektu 500 zł w 1994 roku. Na razie jednak pięćsetzłotówka pozostaje ostatnim, najwyższym i wciąż stosunkowo rzadkim dowodem na to, jak polskie banknoty łączą praktyczną funkcję pieniądza z opowieścią o historii kraju.

Prezes NBP zwrócił uwagę, że wiele osób woli trzymać oszczędności w gotówce o wysokim nominale, a banknot 1000 zł byłby pod tym względem jeszcze bardziej praktyczny niż pięćsetzłotówka.